Жийбэн улсад ирсээр 4 дэх жилээ угтах гэж байгаа миний бие сайн муу, сайхан муухай ялгах төдий болсон ч зарим нэг зүйлд гэгээрэх үл гэгээрэх, гэсэх хөлдөхийн алин болхыг тааж тунгааж бардаггүй.
Жийбэн улс ард иргэдийнхээ амжиргааг харгалзан амжиргаа муутай, олон хүүхэдтэй, өндөр настай, бие муутай, эсвэл гадаад оюутанд гэх мэт хэсэг бүлэг хүмст зориулсан хотын захиргааны орон сууцанд суулгадаг юм байна. Миний бие ноднин жил тэр байранд орохоор бичиг бүрдүүлэн өгвэй. Эхний удаа уралдаад барсангүй. Дараачийн удаа дахин "аз гэдэг сохор юм, аа мэргэн хүн бол..." гэж дотроо бодон байрны тэмцэлд хүч үзлээ. Гэтэл өнөөх байранд чинь орох болчдог байгаа. Харин өөрийгөө сохор азтай юу, мэргэн авъяастай алин болохыг мөн л таасангүй. За энэ яахав, тэгээд цааш нь монголчуудын ХХI зууны нүүдэл суудал үргэлжилсээр хэсэг новшоо бааданд ороож баахан зөөлөө. Яджаахад тэр үед нуруу туруу өвдөөд өндийвөл тонгойж чадахгүй, тонгойвол өндийж чадахгүй тэтгэврийн өвгөн шиг болсон байсан ч сайн нөхдийн дэмээр дороо л товхинож авлаа. Үүнээс хойш хэдэн сарын дараа бусад нутаг нэгт нөхдөдөө энэ тухай зөвлөж хэлцэж ёндоогоо үзэцгээ гэх мэтээр уриалан дуудав. Дараагийн тэмцэлд 2 нутаг нэг маань ороод явчихав. Дахиад дараагийнхад 2 нь гэх мэтчилэн орсоор одоо 6 айл аж төрж амьдарч байна. Хамгийн гол нь хүний газар байгаа маниудад өртөг хямд, харицангуй тухтай болхоор ашиг тустай байгаам даа.
Саяхан ийм явдал болов. Манай орцны нэг давхарын насандаа гарсан буурал өвгөн ганцаараа амьдрдаг юм. Тэрхүү өвгөн хэсэг хугацаанд байрны даргын үүрэгт албыг хашиж тушаал дэвшисэн юм. Мөнөөх хугацаандаа өвгөн буруу зөнөсөндөө дамшигтав уу, булхай хиймээр санагдсан уу бүү мэд. Байрны хураамж мөнгөнөөс багахан хэмжээтэй тогшичихсон юм байна л даа. Өнөөх нь дару илрэхгүй хаачихав. Хэрэг мандаж буурал өвгөнийг шүүлтэнд суулгаж есөн эрүүдэхээс наагуур юм болов. эцэст нь өвгөн байрнаасаа хөөгдөхдөө тулав. Хөөрхий өвгөний идсэн мөнгө нь ядуу оюутан надад гайгүй л хэмжээний санагдахыг бодоход гавихгүй болох нь тодорхой байгааздээ. Ингээд нийтээрээ хуралдаж өвгөн буурлыг нэн даруй байраа суллаж өг хэмээн зарлигдавай. Мань өвгөн уг нь нилээд нийтэч, гадаа цэцэрлэгт үргэлж жимс тарьж тэр байрны оршин сууч хүүхдүүдэд тарааж өгдөг хүн байсым. Гэтэл Хажуу байранд бас нэг шизофренитэй юмуу, шаариг дутуу юмуу бас алин болхыг таашгүй өвөгжөөр эр байнаа. Тэр болвоос өнөө өвгөн буурлыг хаа таарсан газраа заагинаж харааж зүхэж, байрны олон нийтэд муу муухайгаар нь хэлж хутгаж явдаг нэгэн. Байрны хуралд өнөөх ШизоШаариг дутуу нөхөр гол дүрд тоглон эрүүдэх авай.
Өнөө өглөө нутаг нэгттэйгээ ажилд гарах замдаа таартал өнөө өвгөний талаар бас чих дэлсээд авав. Юу гэвэл хэсэг нөхдүүд (мэдээж жийбэнгүүд) өвгөн буурлыг тагнаж том хаустай л гэнэ, ажил хийдэг ахиу цалин авдаг л гэнэ, нууц хүүхэдтэй гэх мэтээр баахан мэдээлэл цуглуулж заримыг нь бүр баримтжуулсан юм байх. Дургүй зэвүү зэрэг хүрч сонсохоос ч сонирхолгүй санагдав. Яахнав дээ, хөгшин хонины насгүй болсон хүний мууг үзэж яцыг нь цайлгаж. Манайхан (монголчууд) хэдий хүний мууд дуртай ч гэлээ ахмад настанаа хүндэлж, үгийг нь сонсож, үнсүүлж явдаг ард түмэн. Тиймдээ ч тэрүү дээрх үзэгдэл нэг л таагүй санагдлаа. Жийбэн хүний муухай за н нь нэгнийгээ буруудвал бултаараа нийлж хаднаас түлхэн унагааж аваад санаа нь амардаг болтойм. Манай Аса аваргыг хаднаас түхэж унагах гээд даанч барж идсэнгүй дээ. Барах ч үгүй л дээ муусайн жийбэнгүүд.
Showing posts with label Дэмий юм дэмий. Show all posts
Showing posts with label Дэмий юм дэмий. Show all posts
20091022
20090817
Найман сарын найр, нар, нойр
Найр
Монгол хүн юм болхоороо зуны урин дулаан улиралд наадмаа тэмдэглэж эхлээд л намрын налгар өдрүүдээр найр хэсэж, наадам дамжин явах дуртайдаа ч тэрүү зун болхоор нэг л назгайраад налайгаад амармаар санагдаад байдаг юм. Гэтэл энэ жийбэнгүүд чинь амрах алжаахыг умартан ажлын мал мэт зүтгээд л хар хөлсөө цувуулаад л бөхөлзөөд байхым.
Гэснээс ойрд хүний нутаг гүний хошуунд байгаа ч гэлээ бас наргих цэнгэхээ мартсангүй. Өнгөрсөн лхавга гаригаас эхлээд эндэхийн баярт оролцож, үргэлжлүүлээд хөнгөн жаргалын орноор дэмийрч явсаар нэг мэдэхнээ ажлын өдөр болчиж. Шоу цэнгээ ихдээд өглөө ажил дээрээ иртэл ажиллах эрч хүч, идэвх алга. Цахим ертөнцөөр хэсэж элдвийг эргүүлж явсаар ойрд блогтоо нар салхи оруулаагүйг гэнэт ухааран ийн сийрүүлэвэй.
Нар
Өнгөрсөн долоо хоногт айхтар хурц нар гарч АМЬДААРАА болхоос наагуур л байна. Хоёр долоо хоногийн өмнө их усан бороо орж манай энэ хавьд арав гаруй хүн үерийн усанд үйж хорвоогоос халин одсон гэж эртээр зурагтаар зарлав. Бас болоогүй хэд хэдэн зуны амбаарыг урсгасан сурагтай. За энд ийм байлаа гэхэд монголд цас орж байна гэхийм. Байгал дэлхий гэж сонин юм даа. Найз маань амралтаа аваад нутагруугаа харьж явахад нь тээврийн жолооч нар бол нэрийг нь дурсдаггүй хайрхан СОЛОНГОТ, цаашлаад ЗАГАСТАЙН даваанууд битүү цас унасан байна гэнэ дээ. Цасанд хөлбөрөх ч бас сайхан шүү. ккк.
Нойр
Нойрыг унтаж биш сэрж бардаг л гэх юм. Яавал нойр ханатлаа унтах бол? Ойрд найр ихдээд ч тэрүү нойр дутуу, нойроо харамлаад унтах гэхээр нар шараад халаагаад мөн ч аяыг нь олоход бэрх хорвоо юм даа(Гарьд магнай киноны молиго Очирын хэлдэг үгнээс иш татав). Өнгөрсөн долоо хоногт бас хажууд суудаг эмчтэйгээ нэг жаахан ууж суугаад буу халтал хүн өдөрт 3 цаг унтахад хангалттай гэж авдгым даа. Юун 3 цаг, тэгвэл ч ёстой ядаргааны туйлд орж усанд үйсэн 10-н араас удахгүй морилох байх даа. ккк
Монгол хүн юм болхоороо зуны урин дулаан улиралд наадмаа тэмдэглэж эхлээд л намрын налгар өдрүүдээр найр хэсэж, наадам дамжин явах дуртайдаа ч тэрүү зун болхоор нэг л назгайраад налайгаад амармаар санагдаад байдаг юм. Гэтэл энэ жийбэнгүүд чинь амрах алжаахыг умартан ажлын мал мэт зүтгээд л хар хөлсөө цувуулаад л бөхөлзөөд байхым.
Гэснээс ойрд хүний нутаг гүний хошуунд байгаа ч гэлээ бас наргих цэнгэхээ мартсангүй. Өнгөрсөн лхавга гаригаас эхлээд эндэхийн баярт оролцож, үргэлжлүүлээд хөнгөн жаргалын орноор дэмийрч явсаар нэг мэдэхнээ ажлын өдөр болчиж. Шоу цэнгээ ихдээд өглөө ажил дээрээ иртэл ажиллах эрч хүч, идэвх алга. Цахим ертөнцөөр хэсэж элдвийг эргүүлж явсаар ойрд блогтоо нар салхи оруулаагүйг гэнэт ухааран ийн сийрүүлэвэй.
Нар
Өнгөрсөн долоо хоногт айхтар хурц нар гарч АМЬДААРАА болхоос наагуур л байна. Хоёр долоо хоногийн өмнө их усан бороо орж манай энэ хавьд арав гаруй хүн үерийн усанд үйж хорвоогоос халин одсон гэж эртээр зурагтаар зарлав. Бас болоогүй хэд хэдэн зуны амбаарыг урсгасан сурагтай. За энд ийм байлаа гэхэд монголд цас орж байна гэхийм. Байгал дэлхий гэж сонин юм даа. Найз маань амралтаа аваад нутагруугаа харьж явахад нь тээврийн жолооч нар бол нэрийг нь дурсдаггүй хайрхан СОЛОНГОТ, цаашлаад ЗАГАСТАЙН даваанууд битүү цас унасан байна гэнэ дээ. Цасанд хөлбөрөх ч бас сайхан шүү. ккк.
Нойр
Нойрыг унтаж биш сэрж бардаг л гэх юм. Яавал нойр ханатлаа унтах бол? Ойрд найр ихдээд ч тэрүү нойр дутуу, нойроо харамлаад унтах гэхээр нар шараад халаагаад мөн ч аяыг нь олоход бэрх хорвоо юм даа(Гарьд магнай киноны молиго Очирын хэлдэг үгнээс иш татав). Өнгөрсөн долоо хоногт бас хажууд суудаг эмчтэйгээ нэг жаахан ууж суугаад буу халтал хүн өдөрт 3 цаг унтахад хангалттай гэж авдгым даа. Юун 3 цаг, тэгвэл ч ёстой ядаргааны туйлд орж усанд үйсэн 10-н араас удахгүй морилох байх даа. ккк
20081028
Хадмал орчуулга
Социализмын үед юм бүхэн дэг журамтай, дарга нь дарга, цэрэг нь цэргээсээ байж жинхэнэ социалист зарчмаар амьдарч байсан тэр цаг хугацааны сүүлээс миний бие амсаад өнгөрсөн. "Гэгээн зөвлөлт"-ийн ах нараас хангамжаа эдэлж бараг л амандаа хоолоо халбагадуулахаас наагуур, за тэгээд бас улс гүрэн л болсон хойно өөрсдөө тэддүгээр таван жилийн норм төлөвлөгөө энэ тэр ярьж баахан зарчимддаг хүмүүс олон байж. Тэд нараасаа ч хүмүүс айна гэж жигтэйхэн. Өөрсдөө хийж чадах хэрэгцээнийхээ зүйлийг хүртэл оросоос авдаг байсандаа. Гэхдээ нэг л зүйлд гайхдаг байсан. Оросоос орж ирсэн бараа таваар дандаа чанартай илүү байсан ч монголд үйдвэрлсэн дотоодын бүтээгдхүүнүүд гэхээр л дандаа загвар муутай, бүдүүн болхи хийцтэй. Гэтэл хийж байгаа материал нь бараг оросынхоос илүү шахуу байсандаа. Нэг жишээ дурьдахад дунд сургуульд ороод дунд ангийн сурагч болсон жил орос бакал гэгчийг өшиглөж гялтайтал нь тосолж бач үгүй гоёж өсдөг моод шаху байвшдэ. Тухайн үед бас л чамгүй үнэтэй, зарим нэгэнд нь олдохгүй л байсан үе. Тэрийг нь авч чадаагүй нь монгол үйлдвэрийн бакал "хусаж" гудамж өшиглөнө. Монголын бакал гэхээр л нэг л яйжийсан өсгий нь гэж дөрвөлжин нүүрс шиг юм ардээрээ гарцан явж харагдана. За тэгээд нэг устай бороонд өмсөхөд л зуузай нь шалчийгаад л "хийморь"-гүй болж орхидог байж. Харин материал нь бол жинхэнэ арьс ширээр хийсэн нь илт харагдана. Тухайн үед гац харьцаж байсан улс нь орос болхоор оросын эд зүйлтэй л харьцуулахаас өөр боломжгүй байж. Гэх жишээний зүйлд яагаад өөрсдөө өөрсөддөө чанартай ижилхэн зүйл хийж болдоггүй байсанд гайхаж хоцорч билээ...
Тухайн үеийн бас нэгэн моод бол орос хэл. Оросоор зарим үг хэллэгийг ярианьхаа дунд хавчуулж ярих нь соёлтой боловсон занг илтгэх нэг хэлбэр байж. Ялангуяа тэр үеийн дарга нар, оросд сураад ирсэн хүмүүс голцуу хэрэглэнэ. Гэхдээ ердийн хэрэглээний зүйлүүдийг хүн бүхэн л хэлдэг байсан шдээ, жишээ нь польто, куртк, ботинк (манай эмээ бажийк гэж хэлдэг байсан), душ, пилэтэк гэх мэт зөндөө. Мэргэжлийн салбаруудад ч гэсэн оросоос орж ирсэн үгүүдийг тэр чигт нь хэрэглэх явдал нилээдгүй байсны дотор анагаахын салбар (өөрийн мэддэгээрээ) бүр оросжсон байсан. Орос "школ"-оор оросоор лекц, орос сурах бичиг, орос дээр реферат бичих гэх мэт. Эмэнэлэгт л гэхэд эмч нар нь оросоор өвчний түүх бичдэг байсан, одоо ч хуучны зарим эмч нар оросоор өвчний түүхээ бичиж оношоо тавьдаг хэвээрээ. Энэ мэт орос соёл нилээд түгсэн байсан нь 90-ээд оны ардчилсан хөдөлгөөн эхэлснээр энэ бүхэн төгсгөл болж ардчилсан монгол, ардчилсан ард түмэн, ардчилсан засгийн газар гээд арчилалгүй юмгүй болсон саяхан шиг л. Нөгөө орос хэл орос соёлыг эрс буруушаагаагүй ч гэлээ монгол хэл, ёс заншил, шашин шүтлэгээ сэргээн үүнтэй зэрэгцэн монголших хөдөлгөөн нилээд өрнөсний дотор нөгөө л мэргэжлийн салбаруудад хэрэглэж байсан орос үгнүүдийг халж монголчилж орчуулан хэрэглэх арга барилыг нэврүүлж эхэлсэн нь сонин санагдсан. Юу нь сонин санагдсан гэвэл бараг л хэлд орохоосоо авхуулаад яриад хэлээд заншсан хэллэгүүдийг монголчилж орчуулах нь нэг л чихэнд нийцтай сонсогдохгүй байсанд. За бас л анагаахын салбартаа жишээ авья. Манай зарим эмч нар өвчний нэр, онош зэргийг хдмал орчуулга хийж монголын анагаах ухаанд нэвтрүүлэх гэж нилээдгүй чармайсан. Сонирхуулахад:
Острый ринит- Хурц нусгай
Acute Appendicit- олгой тас
Peritonitis- Гялтан тас
Encephalitis- тархи тас гэх мэт. Гэхдээ орчуулгатай эмгэг өвчнүүд зөндөө бий л дээ, салхин цэцэг, улаан бурхан, хүхүүл ханиад гэх мэт. Олон улсын нэршлээрээ орчуулж хэрэглэдэггүй нэршил гэж байдаг л даа. Бараг стандарт болсон гэхэд болно. Тэдгээр үгийг ашиглан хаанахын ямар ч эмч хараад онош, эмчилгээ зэргийг шууд мэдэх учир гол ач холбогдол нь оршиж байгаа гэдэгтэй эргэлзэхгүй санал нэгтэй байдаг.
Aнагаахын оюутан байхад Молекул Биологи гэдэг нилээд хүнд номыг тухайн хичээл орсон бүх оюутнуудад шахаж, авахгүй бол дүн гаргаж өгөхгүй боож этэр сүйд боловшдэ. Шахсан багш нь тухайн салбартаа л бас гэмгүй нэгэн байсан л даа. Тэр номонд молекул биологийн үг хэллэгийг нилээд орчуулж монголчилсон байсан санагдана. Ер нь бол тэр номыг уншихад тэр чигээрээ мэргэжлийн гадаад "стандарт" үг хэллэгээс бүрдсэн байдаг болхоор англи хувилбар дээр нь уншсан q ойlгогддог амар талтай. (DNA, RNA, genom, PCR, mutant гэх зэрэг үгнүүд)
Ер нь заавал орчуулах шаардлага байгаа ч юмуу үгүй ч юмуу. Бүү мэд.
Тухайн үеийн бас нэгэн моод бол орос хэл. Оросоор зарим үг хэллэгийг ярианьхаа дунд хавчуулж ярих нь соёлтой боловсон занг илтгэх нэг хэлбэр байж. Ялангуяа тэр үеийн дарга нар, оросд сураад ирсэн хүмүүс голцуу хэрэглэнэ. Гэхдээ ердийн хэрэглээний зүйлүүдийг хүн бүхэн л хэлдэг байсан шдээ, жишээ нь польто, куртк, ботинк (манай эмээ бажийк гэж хэлдэг байсан), душ, пилэтэк гэх мэт зөндөө. Мэргэжлийн салбаруудад ч гэсэн оросоос орж ирсэн үгүүдийг тэр чигт нь хэрэглэх явдал нилээдгүй байсны дотор анагаахын салбар (өөрийн мэддэгээрээ) бүр оросжсон байсан. Орос "школ"-оор оросоор лекц, орос сурах бичиг, орос дээр реферат бичих гэх мэт. Эмэнэлэгт л гэхэд эмч нар нь оросоор өвчний түүх бичдэг байсан, одоо ч хуучны зарим эмч нар оросоор өвчний түүхээ бичиж оношоо тавьдаг хэвээрээ. Энэ мэт орос соёл нилээд түгсэн байсан нь 90-ээд оны ардчилсан хөдөлгөөн эхэлснээр энэ бүхэн төгсгөл болж ардчилсан монгол, ардчилсан ард түмэн, ардчилсан засгийн газар гээд арчилалгүй юмгүй болсон саяхан шиг л. Нөгөө орос хэл орос соёлыг эрс буруушаагаагүй ч гэлээ монгол хэл, ёс заншил, шашин шүтлэгээ сэргээн үүнтэй зэрэгцэн монголших хөдөлгөөн нилээд өрнөсний дотор нөгөө л мэргэжлийн салбаруудад хэрэглэж байсан орос үгнүүдийг халж монголчилж орчуулан хэрэглэх арга барилыг нэврүүлж эхэлсэн нь сонин санагдсан. Юу нь сонин санагдсан гэвэл бараг л хэлд орохоосоо авхуулаад яриад хэлээд заншсан хэллэгүүдийг монголчилж орчуулах нь нэг л чихэнд нийцтай сонсогдохгүй байсанд. За бас л анагаахын салбартаа жишээ авья. Манай зарим эмч нар өвчний нэр, онош зэргийг хдмал орчуулга хийж монголын анагаах ухаанд нэвтрүүлэх гэж нилээдгүй чармайсан. Сонирхуулахад:
Острый ринит- Хурц нусгай
Acute Appendicit- олгой тас
Peritonitis- Гялтан тас
Encephalitis- тархи тас гэх мэт. Гэхдээ орчуулгатай эмгэг өвчнүүд зөндөө бий л дээ, салхин цэцэг, улаан бурхан, хүхүүл ханиад гэх мэт. Олон улсын нэршлээрээ орчуулж хэрэглэдэггүй нэршил гэж байдаг л даа. Бараг стандарт болсон гэхэд болно. Тэдгээр үгийг ашиглан хаанахын ямар ч эмч хараад онош, эмчилгээ зэргийг шууд мэдэх учир гол ач холбогдол нь оршиж байгаа гэдэгтэй эргэлзэхгүй санал нэгтэй байдаг.
Aнагаахын оюутан байхад Молекул Биологи гэдэг нилээд хүнд номыг тухайн хичээл орсон бүх оюутнуудад шахаж, авахгүй бол дүн гаргаж өгөхгүй боож этэр сүйд боловшдэ. Шахсан багш нь тухайн салбартаа л бас гэмгүй нэгэн байсан л даа. Тэр номонд молекул биологийн үг хэллэгийг нилээд орчуулж монголчилсон байсан санагдана. Ер нь бол тэр номыг уншихад тэр чигээрээ мэргэжлийн гадаад "стандарт" үг хэллэгээс бүрдсэн байдаг болхоор англи хувилбар дээр нь уншсан q ойlгогддог амар талтай. (DNA, RNA, genom, PCR, mutant гэх зэрэг үгнүүд)
Ер нь заавал орчуулах шаардлага байгаа ч юмуу үгүй ч юмуу. Бүү мэд.
20081014
Насаа нэм гэж...
Ойрд үгийн утгыг нилээд бодож ярьдаг болсон. Өмнө нь ч буруу солгойгүй бурж Бумаа (Сэрэлт киноны) авгай шиг чалчидаг байж. Тэгж гэмээ бурууддаг олон, зөвддөг нь өдрийн од мэт цөөн тохиодог байв шдэ. Найз нарыгаа уйлуулж ч, уурлуулж ч явсан хэдий ч эргээд тэд маань манийгаа цагаахан, хүүхэд шиг юм ярьдаг гээд ад шоо үздэггүй байсанд нь талархаж байдаг юм. Одоо нээрээ бодоод байхнаа хаа ч хэнтэй ч тэр зангаа тавихгүй л хамаагүй бураад байгаа нь буруу ч юм шиг, бусдын нийцтэй хүртээлтэй зөв ярих хэрэгтэй гэж хожим ухаарав (саяханаас хүнээ мэдрэв).
20080924
Энэ удаа больёоо
Эрүүл мэндийн сайдаар Ламбаа гэнүү. Арай ч дээ. Улс гүрний хүн амын эрүүл мэндийг сахин халгаалах гол салбарын сайд нь дунд сургууйийн багш байх ч гэж. Сая олж уншаад харамсах, харуусах сэтгэгдэл төрээд өөрийн эрхгүй толгой сэгсэрэлээ. Монголын анагаах ухаанд яам толгойлоод явах чадалтай чадвартай боловсон хүчин байхгүй гэхэд хэн ч итгэхгүй. Өөр боловсорсон мэргэжлийн хүнээр солиосойдоо гэж. Энэ салбар ч бүр шалан дээр пид хийтэл унаад дууслаа. Ганди, Гүндалай гэх мэт дипломгүй эмч нараар удирдуулж дараалан дампуурсан нь сэргээгүй байхад дараагийн дипломгүй тоглогч Ламбаа гуай дахин дампууруулна гэдэгтэй санал нэгтэй байна. Залуу эмч, эмнэлгийн боловсон хүчнээ уг нь гадаадад нилээд сургаад байгаа ч буцаад ирэхэд нь ажлын байраар хангаж өгөхгүй болхоор хичнээн сайхан юм сураад ч нэмэргүй, тэгээд л гадаадруу явах нь яваад, бизнэс хийх нь хийхээд талаар нэг тараад алга болж байгаа харагдах юм. Энэ бүхэнд улсын мөнгө нилээдгүй урсаж байгаа нь тодорхой. Энд хамт сурч байгаа хужаа нарыг төгсөөд очиход нь байр орон сууцаар улсаас хангаж, ажлын байр битгий хэл гэр бүлийн асуудлыг нь шийдэж өгч байгаа болхоор амьдрал нь нэгэнт баталгаатай тийм газарлуугаа л тэмүүлэх нь аргагүй буйзаа. За энүүхэн хооронд төрсөн сэтгэгдэл энэ ажгуу.
20080821
Би...
Ганц нэг бичлэг хийж үзлээ. Яахав хэдэн үг эхлүүлээд бичээд байхад сурах янзтай. Гэхдээ өөрийн бодол өөртөө зөв гэдэг байр сурийг баримтлаад бичиж эхлэе гэж бодлоо.
Аливаа зүйлийг өөрөөсөө эхлэвэл цаашид ойлгоход дөхөмтэй юм шиг санагддаг юм.
Аливаа зүйлийг өөрөөсөө эхлэвэл цаашид ойлгоход дөхөмтэй юм шиг санагддаг юм.
20080709
20080627
Блогоо бичиж эхэлснээс хойш 13 өдөр болоход 140 гаруй хүн орсон байна. Муугүй ээ. Эхэндээ өөрийнхөө санаж бодож байснаа бичье гэж бодож байсан боловч заримдаа бас хүнд хэрэгтэй, уншихаар юм бичьюуу гэж бодлоо. Өмнө бичиж байсан бичлэгт маань хэрэггүй зүйл зөндөө зөндөө.
Загасчны морь усгүй гэдэг шиг өөрийгөө тоохгүй явсаар бас эм тан уух дээрээ тулаад, яджаахад бас өглөө эмээ уухаа мартаад гарч. Амьд явбал алтан аяганаас ус уунаа л гэдэг. Алтан аяганаас ус уух нь ч юу юм, гэхдээ л эрүүл явах шиг жаргал гэж алга. Эрүүл байвал ажил хийгээд амьдраад байж чадах учраас. Одоо нийгэмд ялангуяа монголын эрүүл мэндэд тулгамдаад байгаа асуудал хавдрын өвчлөл, ДОХ гэхиймуу даа.(миний бодлоор)
2004-2005 онд манай монголын нэртэй эмчийн хийсэн судалгаагаар элэгний хавдар толгой цохиж яваа, удаахад нь улаан хоолой ходоодны хавдар, за тэгээ л цаашаа уушиг, эмэгтэйчүүдийн гэх мэт жагсаасан байгаам.
Хавдраар өвчилж байгаа хүмүүсийн дундаж наслалт нь 50-55 гэж бодохоор арай залуу байгаа биздээ. Тэднээс мэс заслын болоод бусад эмчилгээнд үр дүн өгөөд эгдэсэн хувь маш бага байгаа нь харамсал төрүүлж байсан. Үүнд эмч нарыг буруутгаж болохгүй л дээ. Хувь хүний эрүүл мэндийн боловсрол гэж том зүйл ярих хэрэгтэй болох байх. Манайханд эрүүл мэнддээ анхаарал тавих ухамсар суулгахад бас овоо хэдэн жил, овоо хэдэн төгрөг үрэх хэрэгтэй болно байхдаа. Ядаж л нээрээ
Загасчны морь усгүй гэдэг шиг өөрийгөө тоохгүй явсаар бас эм тан уух дээрээ тулаад, яджаахад бас өглөө эмээ уухаа мартаад гарч. Амьд явбал алтан аяганаас ус уунаа л гэдэг. Алтан аяганаас ус уух нь ч юу юм, гэхдээ л эрүүл явах шиг жаргал гэж алга. Эрүүл байвал ажил хийгээд амьдраад байж чадах учраас. Одоо нийгэмд ялангуяа монголын эрүүл мэндэд тулгамдаад байгаа асуудал хавдрын өвчлөл, ДОХ гэхиймуу даа.(миний бодлоор)
2004-2005 онд манай монголын нэртэй эмчийн хийсэн судалгаагаар элэгний хавдар толгой цохиж яваа, удаахад нь улаан хоолой ходоодны хавдар, за тэгээ л цаашаа уушиг, эмэгтэйчүүдийн гэх мэт жагсаасан байгаам.
Хавдраар өвчилж байгаа хүмүүсийн дундаж наслалт нь 50-55 гэж бодохоор арай залуу байгаа биздээ. Тэднээс мэс заслын болоод бусад эмчилгээнд үр дүн өгөөд эгдэсэн хувь маш бага байгаа нь харамсал төрүүлж байсан. Үүнд эмч нарыг буруутгаж болохгүй л дээ. Хувь хүний эрүүл мэндийн боловсрол гэж том зүйл ярих хэрэгтэй болох байх. Манайханд эрүүл мэнддээ анхаарал тавих ухамсар суулгахад бас овоо хэдэн жил, овоо хэдэн төгрөг үрэх хэрэгтэй болно байхдаа. Ядаж л нээрээ
20080625
Сэдэв 2
Социализмийн үед ах нар орост сурахаар их явдаг байв шив. Одоо бодоход сонин санагдаад байдаг юм. Ганц нэгээс нь сийрүүлэхэд анх явж байгаа оюутнууд хувцасаа модон авдаранд /тэр үед чемодан ховор байсиймуу даа/ хийгээд, боорцог хайруулж аваад л, тарваганы арьс илдүүлж аваад л Гэгээн зөвлөлт Орос оронруу эрдмийг сурахаар мордож байсан байгаам. Манай ах эгч нар ч мөн адил тэгээд л явж байсан юмдаг. Тарваганыхаа арьсыг хилээр гаргах гэж нэг бөөн асуудал, энд тэнд нууж бариж байж гаргачихвал тэгээд бөөн аз, хураалгавал бөөн гуниг. Хил гаруутаа л аваргууд азтай азгүйчүүдтэйгээ нийлээд "баяр"-аа тэмдэглээд үргэлжлүүлсээр нэг мэдэхэд алтан Москва ирдэг гэжүгаамаа /миний бие хүүхэд байхдаа шахуу нэг удаа тэдэнтэй хамт Москва явж байсан/.
За тэгээд хойноос нь захиа занаа явуулах бол тун хэцүү байж. Хамт сурдаг найз нь ирж очвол ганц нэг шууз, борц, захиа дайна. Тэр нь жилдээ хуруу дарам цөөхөн. Шинэ жил, цагаан сар гэхчилэнгээр ах эгч нараас дотроо зурагтай захиа ирнэ дээ. Сайхан л санагдаг байж тэрхэн үедээ.
Одоо бидний үе шал өөр болж дээ. Ядаж л холбоо харилцаа өргөжөөд, ирж очих нь хүртэл асуудал байхгүй. Өдөр бүр шахуу л мэсэнжэр, мэйл, веб цамер гээд кибер ертөнцөд аж төрж байгаа бид азтай ч юм шиг. Угаасаа мийгмээ дагаад бүх зүйл өөр болчихоор хүний зан чанар хүртэл өөр болчихдог юм байна. ах эгч нарын үед бол хүний сайхан зан чанарын хэлтэрхий хадгалагдаж үлдсэн гэхэд хилсдэхгүй байх. Одоо маниудийн үеийн хүмүүс залуучууд дотор хүний сайн ховор болсийм шиг санагддаг. Тэрийг яаж таних нь чухал. Миний бодлоор "Унан байж морины сайныг, Ханилан байж нөхрийн чанарыг" гэдэгтэй санал нэгдэхээр. Тэрнээс хэд гурав чат-лачаад хүнийг тодорхойлоход бэрх байж таараа. Хүн найз нөхрөө сонгохдоо ижил тип, ижил зан чанар, ижил сонирхолтойг харгалздаг гэдгийг судлаачид тогтоогоод өгчихсөн юм байналээ. Гэнэт өөр сэдвээр яриад явчлаа, хүлцэл өчъе.
Дөнгөж сая өрөөндөө энэ тэмдэглэлээ бичиж байтал гэнэт нэг зүйл санаанд ороод, хамт ажилдаг хүнээсээ цэнэглэгч авах юмсан гэж бодож байтал яг ороод ирдэг байгаа. Тэгээд авчихлаа. Ийм зүйл надад олон тохиолдож байсан. Тухайн хэсэгт хэн нэгний тухай бодох ч юм уу, үгүйлэх үед тэр хүнтэйгээ таарах ч юм уу. Өөр хүмүүсээс асууж байсангүй / тийм зүйл тохиолдож байсан бол коммэнт үлдээгээрэй/. Энэ юутай холбоотой байж болох бол гээд снирхоод уншиж үзтэл хүний уураг тархи бага хэмжээний долгион ялгаруулж, мөн бага хэмжээгээр хүлээн авах чадбартай гэсэн байсан. Үүнээс үзэхэд ртой ч юм шиг. Тааралдахынхаа өмнөхөн тэр хүний тухай бодол орж ирэх нь бага радиуст цацаж байсан долгионыг нь хүлээн авч чадаж байна гэж ойлгож байна. Магадгүй энэ мэдрэмж нь хэт сайн хөгжсөн хүнийг мэрэгч төлөгч гээд нэрлээд байгааг үгүйсгэхгүй юм. Гэхдээ дээрх судалгааг яг баталж чадсан эсэхийг хайгаад олсонгүй /баахан Гүүгл-дэв/. Хүний бие организм гэж судлаад баршгүй зүйл облтой. Анагаах ухаанд хүний зарим тогтоогдоогүй, судлаад боломжгүй зүйлүүд зөндөө байдаг. Эдгээрийн заримаас дараагийн удаа цухас турдая.
За тэгээд хойноос нь захиа занаа явуулах бол тун хэцүү байж. Хамт сурдаг найз нь ирж очвол ганц нэг шууз, борц, захиа дайна. Тэр нь жилдээ хуруу дарам цөөхөн. Шинэ жил, цагаан сар гэхчилэнгээр ах эгч нараас дотроо зурагтай захиа ирнэ дээ. Сайхан л санагдаг байж тэрхэн үедээ.
Одоо бидний үе шал өөр болж дээ. Ядаж л холбоо харилцаа өргөжөөд, ирж очих нь хүртэл асуудал байхгүй. Өдөр бүр шахуу л мэсэнжэр, мэйл, веб цамер гээд кибер ертөнцөд аж төрж байгаа бид азтай ч юм шиг. Угаасаа мийгмээ дагаад бүх зүйл өөр болчихоор хүний зан чанар хүртэл өөр болчихдог юм байна. ах эгч нарын үед бол хүний сайхан зан чанарын хэлтэрхий хадгалагдаж үлдсэн гэхэд хилсдэхгүй байх. Одоо маниудийн үеийн хүмүүс залуучууд дотор хүний сайн ховор болсийм шиг санагддаг. Тэрийг яаж таних нь чухал. Миний бодлоор "Унан байж морины сайныг, Ханилан байж нөхрийн чанарыг" гэдэгтэй санал нэгдэхээр. Тэрнээс хэд гурав чат-лачаад хүнийг тодорхойлоход бэрх байж таараа. Хүн найз нөхрөө сонгохдоо ижил тип, ижил зан чанар, ижил сонирхолтойг харгалздаг гэдгийг судлаачид тогтоогоод өгчихсөн юм байналээ. Гэнэт өөр сэдвээр яриад явчлаа, хүлцэл өчъе.
Дөнгөж сая өрөөндөө энэ тэмдэглэлээ бичиж байтал гэнэт нэг зүйл санаанд ороод, хамт ажилдаг хүнээсээ цэнэглэгч авах юмсан гэж бодож байтал яг ороод ирдэг байгаа. Тэгээд авчихлаа. Ийм зүйл надад олон тохиолдож байсан. Тухайн хэсэгт хэн нэгний тухай бодох ч юм уу, үгүйлэх үед тэр хүнтэйгээ таарах ч юм уу. Өөр хүмүүсээс асууж байсангүй / тийм зүйл тохиолдож байсан бол коммэнт үлдээгээрэй/. Энэ юутай холбоотой байж болох бол гээд снирхоод уншиж үзтэл хүний уураг тархи бага хэмжээний долгион ялгаруулж, мөн бага хэмжээгээр хүлээн авах чадбартай гэсэн байсан. Үүнээс үзэхэд ртой ч юм шиг. Тааралдахынхаа өмнөхөн тэр хүний тухай бодол орж ирэх нь бага радиуст цацаж байсан долгионыг нь хүлээн авч чадаж байна гэж ойлгож байна. Магадгүй энэ мэдрэмж нь хэт сайн хөгжсөн хүнийг мэрэгч төлөгч гээд нэрлээд байгааг үгүйсгэхгүй юм. Гэхдээ дээрх судалгааг яг баталж чадсан эсэхийг хайгаад олсонгүй /баахан Гүүгл-дэв/. Хүний бие организм гэж судлаад баршгүй зүйл облтой. Анагаах ухаанд хүний зарим тогтоогдоогүй, судлаад боломжгүй зүйлүүд зөндөө байдаг. Эдгээрийн заримаас дараагийн удаа цухас турдая.
20080618
Зиндаа
Аливаа зүйлд зиндаа гэж нэг юм байх юм. Би ойлгохдоо зэрэг зиндаархаж нэг нөгөөгийнхөө дээр гарах гэж ойлгоном. Угаасаа энэ зүйл байхгүй бол бүх юмц нэг түвшинд байх байсан ч юм билүү. Өнөөдөр надад мэдрэгдсэн нэг зиндаархал бол статистикийн программ байлаа. Угаараа энэ муу софт зиндаархаад байгаан гэж эхэлж бодож байсан ч үгүй юмаа бас. Хэн энийг ашигласан байна тэр нь бас "дээшээ" байдаг юм гэнэ. Би өмнө нь мэддэггүй байж л дээ. Өчигдөр надад манай супервайзор сануулж хэлэхэд нь нэг их ач холбогдол өгөлгүй сүртэй шдэ ухааны юм бодож байгаад интернэтээс хайж үзлээ. Бүтэн өдөр найзтайгаа хамт хайж хайж өнөө өдөр нэг форум дээрээс хууль бусаар олж авсан нь надад аминд орж байна яг одоо. Миний өмнө хэрэглэж байсан бол нэт-д дүүрэн байх жишээтэй. За тэгээд судалгааны ажил хийж байгаа хүмүүсийг дүгнэхдээ ямар статистикийн программ ашигласан, хэр үнэн бодитой үр дүн гарсан гэдгийг нь дүгнэдэг гэнэ. Тэгэхээр сайн программ ашиглаж үр дүнгээ боловсруулсан нийтлэлийг сайн сэтгүүлүүдэд гарах нэг шалгуур болдог байх нь гэж ойлголоо. Дан ганц энэ мэдээж бодитой үнэлгээ болж чадахгүй ч нөлөөлөх хүчин зүйл болох нь тодорхой. За энэ программыг өөд нь татах гэсэндээ ч биш зиндаа гэдэг зүйлийг өгүүүлэх гэсэн юм уг нь. Монголд зиндаа гэдэг зүйл нилээд газар авсан болтой. Хэн хэдэн гар утас барьж, ямар машин унасанаар нь тухайн хүнийг дүнгэж тэр хүн зиндаархадаг нь илт. Нэгэн компанийн ажилтан өөр нэг компань дээр гэрээ хийх гэж очиж л дээ. Захирал нь хүлээж авангаа нарийн бичгээ дуудан "энэ хүн ямар машин унаж байгааг нь мэдээд ир" гэж зарлигдаж. Муу машин унасан бол гэрээ хийхэд сөрөг нөлөө болохуйц нөлөөлөх хүчин зүйл болох нь. Сайхан жийп унасан бол ч тэгээд аль аль нь тэнгэрийн умдаг атгалаа л гэсэн үг болж таарахнээ. За тэгээд л баар сав, олон нийтийн газар бөөнөөрөө уулзахдаа хоёр гурван гар утас гарган ширээн дээрээ тавих нь бас л зиндаагаа харуулаад байна уу, гангараад байна уу ялгахад хэцүү юм шиг. Миний хувьд зиндаархах гээд байгаан болуу гэж ойлгож байна, магадгүй бусад нь өөрөөр ч бодож болох юм. Үнэхээр хэрэгцээндээ ашигладаг бол түүнийг гаргаж ирэн зэрэгцүүлэх шаардлагагүй л байсан байх. Хүнд атаархан, хүнийг муулж байгаа мэт сэтгэгдэл төрөхөөр биччихлээ. Магадгүй тэр хүнийи зөвч байж болно. Ажлаа амжуулахын тулд жийп унаж, олон гар утас барьж байж талхныхаа мөнгийг олдогыг үгүйсгэхгүйээ. Хөгжиж буй орнуудад ийм үзэгдэл ихэнхэд нь дайраад өнгөрдөг гэдэгтэй санал нэг байгаа. Хөгжлийн түвшиндээ хүрэхээр (хөгжингүй орнууд америк, япон, англи, гэх мэт) хүний зэрэг зиндааг эд зүйлээр биш уураг тархины нугалаасны тоогоор үнэлдэг юм байна. Мэдээж Билл Гэйтс, Воррэн Баффит нар төрөхдөө баян байгаагүй л байж таараа. Өөрийнхөө ухаанаар баяжиж ирсэн түүх нь цахим хуудсаар хайхад илхэн гараад ирэх байх. Европод нилээн дээхнэ үед хүний зиндааг эдэлж хэрэглэж байгаар нь үнэлж дүгнэдэг байсан нь алдарт ТИТАНИК кинонд тод тусгагдсан байдаг шиг санагдаж байна. Одоо тэнд арай өөр болжээ. Хэн нэгэнтэй үг солих зуур түүний ярианаас нилээдгүй мэдээлэл авдаг гэж нэгэн хүн хэлж байсан юм. Тэр хүн хэр их потенциал сайтай байна төдий чинээ эд хөрөнгөтэй, баян байна гэж үздэг нь надад мэдрэгдсэн л дээ. Тийм болхоор энэ бодлоо өөрийнхөө дүгнэсэнээр сийрүүллээ.
Сэдэв номер1
Саяхан нэг сайт дээр хэлэлцүүлэгт бичсэнээс уншаад үүнийг бичих санаа төрлөө. Нарийн тоо баримт энд бичихгүй ч (яг үнэндээ би статистик тоо баримтыг нь мэдэхгүй л дээ) өөрт бодогдсон зүйлээ бичмээр санагдав.
Одоогоос 20-оод жилийн тэртээ ардчилал мандан бадарч Монголын "Хуучин хүү" -дүүдийн мэлмий нээгдэн тэнгэрийн хаяанаас цааш газар байдгийг мэдэж, таван далай таван тивийг танин шинэ ертөнц дээр явах замыг мэдэрсэн үе байлаа. Гэнэт эрх чөлөөг мэдэрсэн ард түмэн эх толгойгүй бужигнан дээр доороо оролцож, үүнээс үүдсэн янз бүрийн гажуудал, инфляци улсыг ганхуулж байсан нь миний санаанд тодоос тод үлдсэн юм. Сайныг дагаад муу зүйл өргэлж дагалдаж явдаг болхоор энэ цагаас ажилгүйдэл, аллага, хулгай дээрэм, ӨНЧРӨЛ, хагацал, ХҮҮХДҮҮД ОРОН ГЭРЭЭСЭЭ ДАЙЖИХ гэх мэт сөрөг үзэгдэл ихээр нэмэгдсэн нь цаашдын муу муухай бүхний суурь болж байсан. Үүн дотроос хамгийн их хохирол амсаж байгаа нь хүүхэд. Траншеинд амьдардаг хүүхдүүд нэг хэсэг маш их байсан. Тэр ч байтугай бүлэг бүлгээрээ орой үдэш явж хулгай дээрэм хийх нь ихэссэн. Ихэвчлэн автомашины эд зүйл хулгайлан дамлан зарж мөнгө олдог. (Би ч мөн тэдэнд юмаа алдаж л байлаа гэж) За тэгээд бүлэг хоорондоо зодоон цохион хийх үзэгдэл байнга шахуу. Сүүлийн 5-6 жилийн дотор энэ олон эзэнгүй хүүхдүүд цөөрсөн байгаа нь илт харагдсан шүү. Энэ хүүхдүүд хаачив. Зарим нь том болоод ухамсар суугаад амьдралаа бодоод яүсан юм бол уу, эсвэл энд тэнд ажил хийгээд явав уу. Үгүй байхаа, миний бодож байгаагаар тэдэнд буруу байхгүй ч тэр хүүхдүүд, тэр хүмүүс дээрх шиг сэтгэхгүйтэй болтолоо төлөвшиж чадсан нь цөөхөн байлгүй дээ. Учир мэдэх хүнээс сураг сонсохнээ тэднийг хил давуулан эрхтэний наймааны обьект болгосон сурагтай. Хичнээн нь хөөрхий ингэж явсанг мэдэхгүй ч тэр олноороо яваад байдаг хүүхдүүд ингэтлээ цөөрөхийг бодоход нилээдгүйг авч одсон нь тодорхой. За арай өөр зүйл ярихыг хичээе.
Эрхтэн шилжүүлэх ажилбар манай гариг дээр нилээд эрт үеэс эхэлж хийгдэж байжээ. Эртний (15-р зууны) католик шашны сүмийн ламтангууд сүмийн нууц өрөөнд хүнийг задлан үзэж сонирходог байжээ. Зарим нэг шархадсан өвчтөнгүүдийг сүмдээ авчран арьсыг нь авч шархдсан хэсэгт нааж эдгээн анхны эрхтэн шилжүүлэх үүслийг хийж байв. Түүхэнд тэмдэглэгдсэнээр 1837 онд анхны арьс шилжүүлэн суулгах мэс засал амжилттай болсон гэж бичиж. Цаашид энэ ажилбарыг нилээдгүй судлахаар хэсэг хүмүүс нохойн дээр туршиж үзэж байв. Дэлхийн 1дүгээр дайны үед шархдсан цэргүүдийн арьсыг аутографт (autograft) байдлаар өөрт нь шилжүүлэн толжүүүлдэг байв. 1930 онд Оросын эрдэмтэд анхны бөөр шилжүүлэх мэс заслыг хийсэн түүxтэй. Энэ цагаас хойш анагаах ухааны салбарт эрхтэн шилжүүлэх ажилбар эрчимтэй түрж орж ирсэн байна. Уушиг, элэг, бөөр, зүрх, нойр булчирхай гэх мэт эдүгээ хүртэл улам боловсронгуй хийгдсээр байна. Анагаах ухаанд маш том ололт гэж үнэлэгдэн 1912 онд эрхтэн шилжүүлэн суулгах (бөөр) ажилбарт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хэмээн Alexis Carrel-д Нобелийн шагнал өгч байжээ. Мэдээж ген, хромсом, эсийн түвшинд судлагдаагүй олон зүйл байсан учраас тэр үеийн мэс ажилбарууд амжилтгуй болж байсан нь олон. Одоо цагт техник технологийн ололтын үр дүнд улам боловсронгуй болсноор эд, эсийн тохироог үзэж тааруулан тухайн донорын эрхтэнг пеципент өвчтөнд нь тааруулан суулгаж чадаж байна. Ингэснээр тухайн өвчтөний насыг 5-10 жил (дундажаар) нэмэх боломжтой болжээ. Ойрын 2-3 жилд донорын эрхтэнг хадгалж чадах боломжтой "авдар"-ыг зохион бүтээснээр Япон, Америк гэх мэт оронд донор эрж хайж цаг барах асуудлыг шийдэхгүй болсон гэнээ. Донорын эрхтэнг тэр саүандаа хичнээн л бол хичнээн удаанаар хадгалж реципент-д таарүал шууд суулгах боломжыг бүрдүүлсэн байна. Энэ нь мөн л том дэвшил гарч байгаагын нэг. Дээр өгүүлсэнээр сайныг дагаж саар зүйл олон гарч байдаг болхоор эрхтэний наймаа улам ихсэх боловуу гэж эргэлзэж байна л даа. Үгүй ч байж магад. Тэрийг цаг хугацаа л хэлэх байх. Магадгүй миний монголын тэр траншеигаар овоглогдсон хүүхдүүд тэр "авдар"-т байгааг үгүйсгэхгүй. Тэр зүйлийн туршилт судалгааны бай болсон ч байж мэдэх юм.
За тэгээд баахан л юм бичлээ. Эцэст нь үр хүүхдээ хайрлаж ирээдүйд сайн хүн болгоосой гэж хүсэж байна. Би ч мөн адил тэрний төлөө зүтгэнээ.
Одоогоос 20-оод жилийн тэртээ ардчилал мандан бадарч Монголын "Хуучин хүү" -дүүдийн мэлмий нээгдэн тэнгэрийн хаяанаас цааш газар байдгийг мэдэж, таван далай таван тивийг танин шинэ ертөнц дээр явах замыг мэдэрсэн үе байлаа. Гэнэт эрх чөлөөг мэдэрсэн ард түмэн эх толгойгүй бужигнан дээр доороо оролцож, үүнээс үүдсэн янз бүрийн гажуудал, инфляци улсыг ганхуулж байсан нь миний санаанд тодоос тод үлдсэн юм. Сайныг дагаад муу зүйл өргэлж дагалдаж явдаг болхоор энэ цагаас ажилгүйдэл, аллага, хулгай дээрэм, ӨНЧРӨЛ, хагацал, ХҮҮХДҮҮД ОРОН ГЭРЭЭСЭЭ ДАЙЖИХ гэх мэт сөрөг үзэгдэл ихээр нэмэгдсэн нь цаашдын муу муухай бүхний суурь болж байсан. Үүн дотроос хамгийн их хохирол амсаж байгаа нь хүүхэд. Траншеинд амьдардаг хүүхдүүд нэг хэсэг маш их байсан. Тэр ч байтугай бүлэг бүлгээрээ орой үдэш явж хулгай дээрэм хийх нь ихэссэн. Ихэвчлэн автомашины эд зүйл хулгайлан дамлан зарж мөнгө олдог. (Би ч мөн тэдэнд юмаа алдаж л байлаа гэж) За тэгээд бүлэг хоорондоо зодоон цохион хийх үзэгдэл байнга шахуу. Сүүлийн 5-6 жилийн дотор энэ олон эзэнгүй хүүхдүүд цөөрсөн байгаа нь илт харагдсан шүү. Энэ хүүхдүүд хаачив. Зарим нь том болоод ухамсар суугаад амьдралаа бодоод яүсан юм бол уу, эсвэл энд тэнд ажил хийгээд явав уу. Үгүй байхаа, миний бодож байгаагаар тэдэнд буруу байхгүй ч тэр хүүхдүүд, тэр хүмүүс дээрх шиг сэтгэхгүйтэй болтолоо төлөвшиж чадсан нь цөөхөн байлгүй дээ. Учир мэдэх хүнээс сураг сонсохнээ тэднийг хил давуулан эрхтэний наймааны обьект болгосон сурагтай. Хичнээн нь хөөрхий ингэж явсанг мэдэхгүй ч тэр олноороо яваад байдаг хүүхдүүд ингэтлээ цөөрөхийг бодоход нилээдгүйг авч одсон нь тодорхой. За арай өөр зүйл ярихыг хичээе.
Эрхтэн шилжүүлэх ажилбар манай гариг дээр нилээд эрт үеэс эхэлж хийгдэж байжээ. Эртний (15-р зууны) католик шашны сүмийн ламтангууд сүмийн нууц өрөөнд хүнийг задлан үзэж сонирходог байжээ. Зарим нэг шархадсан өвчтөнгүүдийг сүмдээ авчран арьсыг нь авч шархдсан хэсэгт нааж эдгээн анхны эрхтэн шилжүүлэх үүслийг хийж байв. Түүхэнд тэмдэглэгдсэнээр 1837 онд анхны арьс шилжүүлэн суулгах мэс засал амжилттай болсон гэж бичиж. Цаашид энэ ажилбарыг нилээдгүй судлахаар хэсэг хүмүүс нохойн дээр туршиж үзэж байв. Дэлхийн 1дүгээр дайны үед шархдсан цэргүүдийн арьсыг аутографт (autograft) байдлаар өөрт нь шилжүүлэн толжүүүлдэг байв. 1930 онд Оросын эрдэмтэд анхны бөөр шилжүүлэх мэс заслыг хийсэн түүxтэй. Энэ цагаас хойш анагаах ухааны салбарт эрхтэн шилжүүлэх ажилбар эрчимтэй түрж орж ирсэн байна. Уушиг, элэг, бөөр, зүрх, нойр булчирхай гэх мэт эдүгээ хүртэл улам боловсронгуй хийгдсээр байна. Анагаах ухаанд маш том ололт гэж үнэлэгдэн 1912 онд эрхтэн шилжүүлэн суулгах (бөөр) ажилбарт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хэмээн Alexis Carrel-д Нобелийн шагнал өгч байжээ. Мэдээж ген, хромсом, эсийн түвшинд судлагдаагүй олон зүйл байсан учраас тэр үеийн мэс ажилбарууд амжилтгуй болж байсан нь олон. Одоо цагт техник технологийн ололтын үр дүнд улам боловсронгуй болсноор эд, эсийн тохироог үзэж тааруулан тухайн донорын эрхтэнг пеципент өвчтөнд нь тааруулан суулгаж чадаж байна. Ингэснээр тухайн өвчтөний насыг 5-10 жил (дундажаар) нэмэх боломжтой болжээ. Ойрын 2-3 жилд донорын эрхтэнг хадгалж чадах боломжтой "авдар"-ыг зохион бүтээснээр Япон, Америк гэх мэт оронд донор эрж хайж цаг барах асуудлыг шийдэхгүй болсон гэнээ. Донорын эрхтэнг тэр саүандаа хичнээн л бол хичнээн удаанаар хадгалж реципент-д таарүал шууд суулгах боломжыг бүрдүүлсэн байна. Энэ нь мөн л том дэвшил гарч байгаагын нэг. Дээр өгүүлсэнээр сайныг дагаж саар зүйл олон гарч байдаг болхоор эрхтэний наймаа улам ихсэх боловуу гэж эргэлзэж байна л даа. Үгүй ч байж магад. Тэрийг цаг хугацаа л хэлэх байх. Магадгүй миний монголын тэр траншеигаар овоглогдсон хүүхдүүд тэр "авдар"-т байгааг үгүйсгэхгүй. Тэр зүйлийн туршилт судалгааны бай болсон ч байж мэдэх юм.
За тэгээд баахан л юм бичлээ. Эцэст нь үр хүүхдээ хайрлаж ирээдүйд сайн хүн болгоосой гэж хүсэж байна. Би ч мөн адил тэрний төлөө зүтгэнээ.
20080615
Нутгаа санахад
Зун болоод ч тэр үү, нутгаа нэг л санаад байх юм. Монголдоо очичоод хотод хэд хонож чадалгүй л сэтгэл татам нутагруугаа давхидагсан. 450 километр газрыг 6-хан цаг давхиад хүрчихдэг, замдаа ганцхан удаа зогсоно. Үнэхээр яарсан сэтгэл. Миний нутагт миний төрсөн, миний өссөн газар, миний тоглодог байсан гол тэр бүгд соронзон мэт татах. Намайг өсгөсөн эгч минь бас бий. Эгчийн хайртай дүү нь болхоор хэнээс ч илүү дотно байдаг юм. Аав ээж маань хотоос зун болгон очиж амарна. За тэгээд л манайхан бүгд тийшээ цуврана даа. Жаргалын орон гэж хэлэхэд хилсдэхгүй нутаг.
Ноднин жил монгол байх хугацаандаа гурвантаа ирж очин явсаар 21 хоногийг барсан байна лээ. Хоёр дахь дээрээ миний багын найз, мөн дотнын минь найз 2 хамт явж 3 хоног ходоодоо баярлуулж өөрсдөө хөгжилтэй сайхан байсан. Энэ жил нахинаа гээд бодоод л байна. Санаж явахад бүтнэ дээ яахав.
Харин ноднин жил өвөө эмээгийн маань амьдарч байсан нутгаар очлоо. Хамгийн сүүлд өвөөгөө амьд сэрүүн байхад нь (би 5-р ангид байсан юм даг) очиж 30 жилийн ойн баярт оролцож байсан юм. Миний өвөө тэр бригадад улс төрийн хилс хэргээр хэлмэгдэн нутаг заагдан очоод нэгдлийн доороос нь дээш нь дарга хүртэл нь хийсээр амьдралынхаа талыг өнгөрөөсөн нь өдгөө бидэнд түүх болон үлдэжээ.
Тэр суурин 14 жилийн өмнөхөөс шал өөр болсон байсан. Хүн эмнэлэг, мал эмнэлэг, улаан булан, дэлгvvр хоршоо бүгд байсан юм. Харин одоо нэг шавар байшин, өвөө эмээгийн минь амьдарч байсан дүнзэн байшингаас өөр юмгүй болсон байв. Сэтгэл үнэхээр эмтэрч нулимс гарч байлаа. Нагац ах нар, ээж маань тэнд өссөн нутаг яалт ч үгүй мөн. Бид тэнд хэдэн хором саатаж том ахаар сайхан дурсамжуудыг яриулан зураг авхуулаад хөдөлсөн юм.
Энэ ярианд бас хоёр сайхан буурайг дурсахгүй байхын аргагүй. Одоо тэд амьд сэрүүн бий хэдий ч хэдийнээ үр хүүхдүүдээ дагаад хотыг зорисон доо. Унаган нутаг нь миний дээр өгүүлсэн газар. Ах дүү бүгдэрээ тэндэхийн хүмүүс. Манай өүөө эмээг тэнд нүүж очиход хамгийн бага хүүг нь өргөж авсан айл. Ээжийн маань хамгийн бага эрэгтэй дүү төрөөд уйлаад жигтэйхэн хэцүү байсан юм гэсэн. Лам харгуйдсан л байж таараа мэдээж. Гэтэл тэднийх хүүхэд заяахгүй хэдэн жил болсон юм байж. Тэднийх авья, хүүгээ өгөөч гэж хэлэх санаатай иржээ. Мань ах өүөө эмээд маань хэлж чадахгүй бүтэн 2 цаг "пүүшиг" /белморканал/ татаад сууж сууж хэлэхэд нь өмнө нь гадарласан тухайгаа өөрт нь хэлж л дээ. Ингээд хүүгээ айлд өргүүлж хүргэж өгсийм гэж яридаг юм. Тэр цагаас хойш манайхан тэднийд зун болгон очиж бужигнанаа. Би бол тэднийд зусдаг байлаа. Хонинд явна, фермийн сүү машиндана, аарц шүүнэ, түлээ мод, ус гээд мөн ч ажлыг хийдэг байж дээ. Хамгийн гол нь морь унах гэж л очиж байгаам шдээ уг нь хөөрхий. Тэрэндээ л баахан ажил хийж барлагтдаг байлаа. Гэхдээ тэрийг хийснээр муудсан зүйл үгүйээ. Харин ч буурлуудаасаа их зүйл сурч гэж одоо боддог юм. Хотын бацаануудын хажууд бол хөдөөний амьдралыг хүүрнэн өгүүлнэ дээ нээрээ.
Тэр буурал ах маань их уяхан хүн. Биднийг очиход баярын, буцахад гунигын нулимс унаганадаа харин ч. Сайхан дуулнаа.
...Галуун цуваа хөвөрсөн
Голын урсгал мэтгэнэсэн
Ганган байгал хосолсон
Гоёхон намрын шинж юмаа ... гээд л авч өгнө.
Би яагаад ч юм энд ирчээд нэг л идээшиж дасаж өгөхгүй юм шиг санагдаад байгаа юм. Байнга биш ч гэсэн ганцаардахдаа, бас дулаан ороод зун болохоор л өөрийн эрхгүй санагалзана. Хүнд хэлвэл хөгшин хүн шиг гэж шоолох л байх л даа. Гэхдээ л над шиг нутгаа санаж байгаа залуус байгаа байлгүй дээ.
Ноднин жил монгол байх хугацаандаа гурвантаа ирж очин явсаар 21 хоногийг барсан байна лээ. Хоёр дахь дээрээ миний багын найз, мөн дотнын минь найз 2 хамт явж 3 хоног ходоодоо баярлуулж өөрсдөө хөгжилтэй сайхан байсан. Энэ жил нахинаа гээд бодоод л байна. Санаж явахад бүтнэ дээ яахав.
Харин ноднин жил өвөө эмээгийн маань амьдарч байсан нутгаар очлоо. Хамгийн сүүлд өвөөгөө амьд сэрүүн байхад нь (би 5-р ангид байсан юм даг) очиж 30 жилийн ойн баярт оролцож байсан юм. Миний өвөө тэр бригадад улс төрийн хилс хэргээр хэлмэгдэн нутаг заагдан очоод нэгдлийн доороос нь дээш нь дарга хүртэл нь хийсээр амьдралынхаа талыг өнгөрөөсөн нь өдгөө бидэнд түүх болон үлдэжээ.
Тэр суурин 14 жилийн өмнөхөөс шал өөр болсон байсан. Хүн эмнэлэг, мал эмнэлэг, улаан булан, дэлгvvр хоршоо бүгд байсан юм. Харин одоо нэг шавар байшин, өвөө эмээгийн минь амьдарч байсан дүнзэн байшингаас өөр юмгүй болсон байв. Сэтгэл үнэхээр эмтэрч нулимс гарч байлаа. Нагац ах нар, ээж маань тэнд өссөн нутаг яалт ч үгүй мөн. Бид тэнд хэдэн хором саатаж том ахаар сайхан дурсамжуудыг яриулан зураг авхуулаад хөдөлсөн юм.
Энэ ярианд бас хоёр сайхан буурайг дурсахгүй байхын аргагүй. Одоо тэд амьд сэрүүн бий хэдий ч хэдийнээ үр хүүхдүүдээ дагаад хотыг зорисон доо. Унаган нутаг нь миний дээр өгүүлсэн газар. Ах дүү бүгдэрээ тэндэхийн хүмүүс. Манай өүөө эмээг тэнд нүүж очиход хамгийн бага хүүг нь өргөж авсан айл. Ээжийн маань хамгийн бага эрэгтэй дүү төрөөд уйлаад жигтэйхэн хэцүү байсан юм гэсэн. Лам харгуйдсан л байж таараа мэдээж. Гэтэл тэднийх хүүхэд заяахгүй хэдэн жил болсон юм байж. Тэднийх авья, хүүгээ өгөөч гэж хэлэх санаатай иржээ. Мань ах өүөө эмээд маань хэлж чадахгүй бүтэн 2 цаг "пүүшиг" /белморканал/ татаад сууж сууж хэлэхэд нь өмнө нь гадарласан тухайгаа өөрт нь хэлж л дээ. Ингээд хүүгээ айлд өргүүлж хүргэж өгсийм гэж яридаг юм. Тэр цагаас хойш манайхан тэднийд зун болгон очиж бужигнанаа. Би бол тэднийд зусдаг байлаа. Хонинд явна, фермийн сүү машиндана, аарц шүүнэ, түлээ мод, ус гээд мөн ч ажлыг хийдэг байж дээ. Хамгийн гол нь морь унах гэж л очиж байгаам шдээ уг нь хөөрхий. Тэрэндээ л баахан ажил хийж барлагтдаг байлаа. Гэхдээ тэрийг хийснээр муудсан зүйл үгүйээ. Харин ч буурлуудаасаа их зүйл сурч гэж одоо боддог юм. Хотын бацаануудын хажууд бол хөдөөний амьдралыг хүүрнэн өгүүлнэ дээ нээрээ.
Тэр буурал ах маань их уяхан хүн. Биднийг очиход баярын, буцахад гунигын нулимс унаганадаа харин ч. Сайхан дуулнаа.
...Галуун цуваа хөвөрсөн
Голын урсгал мэтгэнэсэн
Ганган байгал хосолсон
Гоёхон намрын шинж юмаа ... гээд л авч өгнө.
Би яагаад ч юм энд ирчээд нэг л идээшиж дасаж өгөхгүй юм шиг санагдаад байгаа юм. Байнга биш ч гэсэн ганцаардахдаа, бас дулаан ороод зун болохоор л өөрийн эрхгүй санагалзана. Хүнд хэлвэл хөгшин хүн шиг гэж шоолох л байх л даа. Гэхдээ л над шиг нутгаа санаж байгаа залуус байгаа байлгүй дээ.
Subscribe to:
Comments (Atom)